Ngày con tự đi bộ đến trường lần đầu tiên

Một trong những điều khiến mình ấn tượng nhất khi sống ở Nhật có lẽ là hình ảnh các em học sinh tiểu học tự đi bộ đến trường mỗi sáng. Nếu ở Việt Nam, đặc biệt tại các thành phố lớn, chuyện học sinh lớp 1 tự đi học gần như rất hiếm thì ở Nhật đây lại là một phần rất bình thường trong cuộc sống hằng ngày. Và khi con mình bắt đầu vào lớp 1, mình mới thật sự cảm nhận rõ nét văn hoá này.

Một giai đoạn mới của con bắt đầu

Ở Nhật, bước vào lớp 1 – ichinensei (一年生) – giống như đánh dấu một cột mốc trưởng thành đầu tiên của trẻ. Nếu như thời còn học mẫu giáo, mỗi sáng bố mẹ đưa đi rồi chiều đón về, thì khi lên tiểu học mọi thứ bắt đầu thay đổi. Buổi sáng tự thức dậy, tự thay quần áo, tự chuẩn bị cặp sách rồi đúng giờ sẽ ra điểm tập trung để đi bộ cùng các học sinh khác đến trường.

Mình còn nhớ ngày đầu tiên đi học của con. Sáng hôm đó cả nhà rối cả lên chỉ để chuẩn bị từng món đồ. Vì là ngày đầu nên lúc nào cũng sợ quên thứ gì đó ở nhà. Nào là áo khoác, khăn tay, bình nước, nón, tập sách… kiểm tra tới lui rất nhiều lần rồi mới yên tâm.

Nhìn con hôm đó có vẻ hơi tỏn tẻn và lo lắng. Nhưng khi đeo chiếc randoseru (ランドセル – loại cặp sách truyền thống mà gần như tất cả học sinh tiểu học ở Nhật đều sử dụng) lên vai rồi bước ra công viên trước nhà – nơi các học sinh trong khu tập trung lại mỗi sáng – thì mọi thứ bắt đầu trông ổn hơn.

Đến nơi, con chào hỏi mọi người rồi đứng yên trong hàng. Dù có gặp lại vài người bạn cũ hồi học mẫu giáo nhưng cũng chỉ cười rồi đứng cạnh nhau chứ không nói chuyện nhiều. Nhìn dáng vẻ có phần rụt rè đó, mình cũng không thấy lạ vì con vốn cần một chút thời gian để làm quen với môi trường mới. Mình chỉ nghĩ chắc vài hôm nữa thôi, khi đã quen với việc đi học cùng các bạn mỗi sáng, mọi thứ sẽ tự nhiên hơn.

Đúng giờ, cả nhóm bắt đầu xuất phát thành hai hàng. Mình chỉ đi theo một đoạn ngắn rồi đứng lại nhìn nhóm học sinh nhỏ với những chiếc cặp randoseru nối đuôi nhau đi dần về phía trường. Lúc đó mình nghĩ chắc là ổn thôi và cũng bắt đầu cảm nhận rõ rằng con mình đang bước sang một giai đoạn mới, một giai đoạn tự lập hơn từng chút từng chút một.

Sự tự lập đó không tự nhiên mà có

Nhiều người khi nhìn hình ảnh học sinh tiểu học Nhật tự đi học thường sẽ nghĩ:

“Nhật an toàn thật.”

Khách quan mà nói thì đúng là ở Nhật việc này tương đối an toàn cho trẻ. Nhưng sống ở đây rồi mình mới nhận ra sự an toàn đó không tự nhiên mà có. Để mô hình này hoạt động được cần sự phối hợp của rất nhiều phía như nhà trường, phụ huynh, chính quyền địa phương và cả cộng đồng dân cư.

Điều mình thấy rõ nhất là họ tạo ra một kiểu “hành lang an toàn” cho học sinh. Tức là những tuyến đường đi học được thiết kế và giám sát để trẻ có thể di chuyển an toàn nhất có thể. Vào giờ học sinh đi học và tan học thường sẽ có các tình nguyện viên đứng ở những giao lộ lớn. Họ cầm cờ hiệu, đeo huy hiệu hoặc băng tay để hướng dẫn giao thông và hỗ trợ trẻ băng qua đường.

Dọc các tuyến đường đến trường cũng có rất nhiều ký hiệu dễ nhận biết như ㉆ hay 🚸 để nhắc tài xế giảm tốc độ và chú ý quan sát vì có học sinh qua đường.

Ngoài ra, trường học và gia đình cũng hướng dẫn trẻ khá kỹ về kỹ năng đi bộ an toàn. Từ việc quan sát đèn giao thông, nhìn trái phải trước khi sang đường, đi theo hàng cho tới không chạy băng qua đường đều được hướng dẫn khá kỹ.

Cho tới một chi tiết mình thấy rất đặc trưng ở Nhật là khi sang đường, các bé thường giơ một tay lên cao để làm tín hiệu cho xe từ xa biết mình chuẩn bị qua đường. Khi các xe dừng hẳn, các bé mới bắt đầu sang đường và sau khi qua xong thường sẽ cúi đầu hoặc chào cảm ơn. Ban đầu nhìn thấy cảnh đó mình cũng khá bất ngờ.

Sống ở Nhật một thời gian mình cảm giác việc tự đi học không đơn thuần chỉ là chuyện di chuyển từ nhà đến trường. Nó giống như một phần trong cách người Nhật dạy trẻ tự lập, từng chút một qua việc tự chuẩn bị đồ, tự quản lý thời gian, tự đi theo nhóm, tự ghi nhớ đường đi rồi tự xử lý những tình huống nhỏ. Không phải đột nhiên trẻ trở nên độc lập mà là được rèn từng bước nhỏ mỗi ngày. Và có lẽ không chỉ trẻ em học cách tự lập mà cha mẹ cũng học cách buông tay dần dần.

Và rồi cha mẹ cũng phải học cách buông tay

Buổi chiều tan học cũng vậy. Các bé sẽ tự đi bộ về nhà hoặc lên xe buýt đón ngay trước cổng trường. Nếu cha mẹ đều đi làm và không có ai ở nhà thì sau giờ học các bé sẽ đến gakudo (学童, câu lạc bộ/trung tâm giữ trẻ sau giờ học). Đây giống như một nơi sinh hoạt sau giờ học để trẻ ở lại chờ cha mẹ tới đón.

Trước đây ở Nhật thường chỉ bố đi làm chính còn mẹ ở nhà nên sau giờ học trẻ thường đi thẳng về nhà. Thậm chí vài chục năm trước, nhiều gia đình vẫn để con tự về nhà dù không có người lớn ở nhà vì xã hội khi đó khá an toàn.

Nhưng cuộc sống hiện đại bây giờ đã khác. Ngay cả ở Nhật, hiện nay nhiều gia đình cũng không còn thoải mái để con nhỏ ở nhà một mình nên mô hình gakudo ngày càng phổ biến hơn tại các trường tiểu học. Mình nghĩ đây cũng là một ví dụ cho thấy xã hội Nhật vẫn đang thay đổi theo thời gian chứ không phải mọi thứ đều giống như vài chục năm trước.

Thật ra ở Việt Nam, nếu ở quê hoặc những khu dân cư nhỏ thì chuyện trẻ tự đi học rồi tự đi về vẫn khá bình thường. Nhưng ở các thành phố lớn thì hoàn toàn khác. Hầu hết cha mẹ đều phải thu xếp thời gian đưa đón con hoặc nhờ ông bà hỗ trợ. Một phần vì giao thông, một phần vì mật độ xe cộ và cũng một phần vì cảm giác chưa thật sự an toàn khi để trẻ nhỏ tự di chuyển.

Ngoài ra mình nghĩ hạ tầng cũng là một khác biệt lớn. Ở Nhật, các tuyến đường đến trường thường được thiết kế khá rõ ràng cho trẻ đi bộ, trong khi ở Việt Nam, đặc biệt tại các thành phố lớn, vỉa hè và lối đi bộ cho trẻ em vẫn chưa thật sự thân thiện. Vì vậy hình ảnh học sinh tiểu học tự đi bộ đến trường ở Việt Nam ngày nay cũng dần trở nên hiếm hơn.

Điều thú vị là khi nhớ lại tuổi thơ của mình, mình vẫn nhớ thời cấp 1 mình từng tự đi bộ đến trường mỗi ngày. Cái thời đó xe cộ còn ít, người cũng thưa hơn bây giờ. Từ nhà đến trường đi bộ khoảng 10–15 phút, chẳng có ai đưa đón gì cả.

Ở Việt Nam lúc đó, chuyện đi học cũng khá tự nhiên. Nếu may mắn có đứa bạn nào ở gần thì ghé qua nhà rủ nó đi cùng, còn không thì cứ thế tự đi. Không có kiểu tập trung thành nhóm hay tổ chức bài bản như bên Nhật bây giờ.

Ba mẹ đi làm, ông bà cũng bận việc riêng nên chuyện chuẩn bị sách vở, quần áo hay đến giờ đi học gần như đứa nào cũng tự lo. Nhìn lại mới thấy thế hệ của mình ngày trước ở Việt Nam cũng khá tự lập.

Có lẽ vì vậy mà mỗi lần nhìn những nhóm học sinh tiểu học đi bộ đến trường ở Nhật, mình lại thấy đâu đó hình ảnh tuổi thơ của chính mình. Hoàn cảnh và cách tổ chức có thể khác nhau, nhưng cảm giác hồi hộp, háo hức khi một đứa trẻ lần đầu tự mình làm những việc nhỏ trong cuộc sống thì ở đâu cũng khá giống nhau.

Con mình giờ đã quen với nhịp sinh hoạt đó, không còn dáng vẻ tỏn tẻn như những ngày đầu nữa. Mới chỉ hơn một tháng thôi, nhưng nhìn lại, mình đã thấy con thay đổi khá nhiều kể từ ngày đầu tiên bước vào lớp 1.

Có lẽ điều mình ấn tượng nhất không phải là việc học sinh Nhật tự đi bộ đến trường, hay những tuyến đường an toàn được thiết kế cho các em. Điều khiến mình suy nghĩ nhiều hơn là cách người Nhật để trẻ học tự lập từ những việc rất nhỏ, và cách cha mẹ chấp nhận lùi lại một bước để con tự trải nghiệm.

Việc tự đi học ở Nhật không chỉ là một cách để trẻ học tự lập. Đôi khi nó cũng là cách để cha mẹ nhận ra rằng con mình đang dần trưởng thành từng chút một.

— Bean JP
Toyooka, Hyogo, Nhật Bản